Co z Tobą Mężczyzno?
Pisząc o problemach mężczyzn nie sposób rozpocząć od kobiet. Panie mają swojego fryzjera, do którego chodzą latami, często swoją kosmetyczkę a ponad wszystko od młodych lat „swojego” ginekologa. Bo ginekolog to lekarz-specjalista tylko dla Pań. Jest ich w Polsce kilka tysięcy. A Panowie? Kosmetyczka (jeszcze) odpada, może fryzjer, ale „własny” lekarz to najczęściej ten na OJOMIE czy KOJOMIE, kiedy mężczyzna trafia tam z zawałem, który wydawało się, mógł dotyczyć jego kolegów ale nie jego osobiście. Mężczyzna nie ma przypisanego swojego lekarza „specjalisty”, chociaż czasami kojarzony jest z nim urolog (ale to tylko przez prostatę). Urologia to specjalizacja ogólnodostępna (także dla Pań). Urologów jest w Polsce kilkuset a ponadto potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego. Tak więc mężczyzna – „okaz zdrowia” nie ma potrzeby posiadania swojego lekarza specjalisty i nie musi dbać o swoje zdrowie? Niestety, tak jest w rzeczywistości. Powiązanie problemów zdrowotnych Panów z testosteronem – hormonem o którym się pisze sztuki teatralne, robi filmy a w piosence został nawet „oskarżonym” za swoje działanie, wydaje się być jednak pewnym uproszczeniem.
Zaburzenia w zakresie hormonów płciowych i ich następstwa, to nie tylko domena pań. Przekwitanie męskie, tzw. andropauza, określana naukowo „zespołem LOH”, spowodowane jest głównie rozpoczynającą się w pewnym wieku życia u mężczyzn, postępującą niewydolnością hormonalną jąder. Zmiany te znajdują odbicie w pogorszeniu jakości życia i powodują poważne problemy zdrowotne. Do niedawna uważano, że po prostu tak musi być, bo „starość nie radość”. Dziś, dzięki osiągnięciom medycyny mężczyźni mogą cieszyć się pełnią życia do coraz późniejszego wieku.

Rosnący problem
Problem ten dotyczy coraz większej części naszego społeczeństwa. W Polsce żyje ponad 5,2 miliona mężczyzn powyżej 50. roku życia. 2,55 miliona panów przekroczyło 60. rok życia (dane za 2006 rok). Dane demograficzne pokazują systematyczne starzenie się naszego społeczeństwa, co jest typowe dla krajów coraz wyżej rozwiniętych. W 1980 roku mężczyźni po 50. stanowili 12,3%, w 2006 już 13,7% całego społeczeństwa. Grupa ta będzie wymagała szczególnej opieki medycznej, zarówno w zakresie szeroko rozumianej diagnostyki medycznej jak i leczenia.

Niedobór androgenów u starszych mężczyzn
Zaburzenia związane z niedoborem androgenów (męskie hormony płciowe)
u starszych mężczyzn były znane od dawna i stosowano do ich zdefiniowania szereg różnych określeń. Już w 1939 roku Werner nazwał zaburzenia występujące u mężczyzn „męskim klimakterium”. Na początku lat 90-tych XX wieku wprowadzono pojęcie „andropauzy”, które miało być odpowiednikiem „menopauzy” występującej u kobiet.
Ostatnio wprowadzono nowe pojęcie tzw. późny hipogonadyzm (ang. late-onset hypogonadism – LOH), który jest związany z gorszą czynnością hormonalną jąder u mężczyzn w okresie starzenia się (po 50 roku życia). ISSAM podaje następującą definicję zespołu późnego hipogonadyzmu (LOH): „LOH jest to kliniczny i biochemiczny zespół związany z zaawansowany wiekiem, charakteryzujący się typowymi objawami i obniżeniem poziomu testosteronu w surowicy krwi. Wynikiem tego mogą być znaczące zmiany w jakości życia i niepożądany wpływ na funkcjonowanie wielu układów narządowych.”
Endokrynologiczne zmiany u starzejących się mężczyzn nie są ograniczone tylko do męskich hormonów płciowych – androgenów. Dotyczą one także innych hormonów: hormon wzrostu (GH), dehydroepiandrosteron (DHEA), melatonina czy hormonów tarczycy oraz niektórych nośników hormonów, takich jak SHBG.

LOH a zdrowie i jakość życia
Zespół LOH (czyli przekwitanie męskie, andropauza) jest głównie spowodowany rozpoczynającą się stopniowo, w pewnym wieku życia u mężczyzn, niewydolnością hormonalną jąder – a bardziej precyzyjnie, zmniejszaniem się poziomu hormonów, głównie spowodowane spadkiem produkcji testosteronu.

Testosteron, uważany za typowo męski hormon, odpowiedzialny jest za libido i sprawność seksualną, za stan fizyczny i psychiczny, ogólnie, za „napęd” do życia.

Najbardziej dotkliwymi „objawami” tego stanu są: zmniejszenie libido i aktywności seksualnej (chęć uprawiania seksu i zainteresowania seksem), problemy z erekcją, ale także zburzenia w oddawaniu moczu, tycie, łysienie, problemy z pamięcią, wiotczenie mięśni. Oczywistym jest, że wymienione dolegliwości nie są obojętne dla mężczyzny i utrudniają mu codzienne funkcjonowanie.

Problemy z erekcją ma co czwarty mężczyzna po pięćdziesiątym roku życia. Może to być często przyczyną depresji, zmniejszeniem poczucia własnej wartości, nieudanych prób współżycia, a w konsekwencji często przykrych reakcji ze strony partnerki. W końcu może prowadzić do całkowitej rezygnacji z życia seksualnego i w efekcie do problemów w życiu rodzinnym.
Ocenia się, że w Polsce około 10% mężczyzn z zaburzeniami erekcji zgłasza się do lekarza a około 22% stosuje różne środki (tzw. afrodyzjaki) bez poznania przyczyn swojego problemu.
Obecnie jest wiele środków umożliwiających prawidłową erekcję dostępnych na receptę, są też preparaty – suplementy diety, pomocne w terapii męskich funkcji seksualnych bez recepty.

Trzeba też pamiętać, że wielu mężczyzn traktuje alkohol i narkotyki jako środki wspomagające erekcję a to właśnie one i palenie tytoniu są najpoważniejszymi czynnikami ryzyka wystąpienia zaburzeń erekcji oraz przyczynami utrudniającymi uzyskanie poprawy w leczeniu tego zaburzenia.

Zaburzenia erekcji mogą wynikać z wielu problemów zdrowotnych, takich jak: cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, zespół metaboliczny, lub czynników psychicznych jak: stres, lęk.
Zdarza się, że problemy z erekcją są chwilowe i okazjonalne – wpływ alkoholu czy nowa partnerka.
Zdolność do erekcji jest czułym barometrem ogólnego stanu zdrowia. Zaburzenia erekcji wyprzedzają bardzo często wystąpienie zawału serca. Możemy powiedzieć, że seks może być dla mężczyzny testem wydolności jego serca. Ma to często znaczenie w diagnozowaniu i leczeniu mężczyzn po zawałach czy zabiegach na sercu.

Trzeba tu jednak wspomnieć (przy omawianiu zmian hormonalnych jakie zachodzą u starszych mężczyzn w jądrach), że druga ich funkcja – produkcja plemników, czyli płodność mężczyzn obniża się tylko nieznacznie – parametry spermiogramu (wynik badanie nasienia męskiego – ocena laboratoryjna plemników) pozostają często prawidłowe.

Problemem są także zaburzenia związane z gruczołem krokowym – prostatą. Pojawiają się kłopoty z oddawaniem moczu, czemu niekiedy towarzyszy ból. Dolegliwości te wymagają konsultacji u lekarza specjalisty – urologa.

Zaburzenia hormonalne to nie tylko problemy erekcją czy nadmiernym odkładaniem się tkanki tłuszczowej. Są także przyczyną rozwoju miażdżycy, nadciśnienia, osteoporozy czy otyłości. Nadwaga to także problemy z kręgosłupem i związane z tym dolegliwości.

Objawami bardzo często towarzyszącymi zaburzeniom hormonalnym w okresie andropauzy są: nerwowość, pogorszenie zdolności kojarzenia i zaburzenia pamięci, zaburzenia snu (trudności z zaśnięciem, częste budzenie się, bezsenność), łatwe męczenie się – spadek siły mięśniowej, zmniejszenie intensywności zarostu, drażliwość, obniżony nastrój ( brak odwagi, smutek, częste zmiany nastroju, uczucie bezsensowności życia), poczucie nie nadążania za zmianami w pracy i życiu. Nie bez znaczenia pozostają zaburzenia ogólnego dobrego samopoczucia i często dolegliwości ze strony układu kostno-stawowego.
Objawów towarzyszących andropauzie może być więcej. W ich powstawaniu należy uwzględnić nie tylko predyspozycje genetyczne ale tryb życia, sposób odżywiania się czy nałogi. Stwarzają one wspólnie podstawy do męskiej melancholii i czasu podsumowań własnych dokonań, co może rzutować na jakość życia osobistego, rodzinnego i zawodowego. Wszystkie te „nieprawidłowości” pogarszają jakość życia mężczyzny, jego relacje w rodzinie, jego stosunek do pracy.
Zastosowanie odpowiedniego leczenia w postaci hormonalnej terapii zastępczej (podobnie jak u pań), poprzedzonego wizytą w gabinecie lekarskim i wykonaniem właściwych badań m.in. laboratoryjnych, przywraca „dawne dobre czasy”.

Jak zidentyfikować źródło problemów?
W diagnozowaniu zespołu LOH nieocenioną pomoc niesie medyczna diagnostyka laboratoryjne. Badania laboratoryjne wykonywane z próbki pobranej krwi obejmują szereg parametrów, a w szczególności: badania morfologiczne, biochemiczne i hormonalne krwi. Zasadne jest także badanie scyntygraficzne kości. Te wszystkie badania pozwalają lekarzowi (bardzo często po długiej rozmowie z pacjentem) na właściwe postawienie diagnozy, zastosowanie odpowiedniego leczenia i co istotne – jego monitorowania.

Ustalono również listę badań laboratoryjnych krwi, przydatnych w diagnostyce LOH:
• stężenie testosteronu całkowitego
• stężenie SHBG ( ang. sex hormon binding globulin, pol. globulina wiążąca hormony płciowe)

Do rozpoznania hipogonadyzmu uznanymi parametrami są całkowity i wolny testosteron (wyliczany w oparciu o wynik całkowitego testosteronu i SHGB lub mierzonego metodą bezpośrednią).
W przypadkach poziomu testosteronu poniżej normy lub w dolnej granicy normy badanie należy wykonać ponownie i dodatkowo oznaczyć stężenie hormonu LH.
W przypadkach kiedy dominują objawy związane z zaburzeniami erekcji powinny być wykonane badania profilu lipidowego (cholesterol i jego pochodne) i badania stanu układu naczyniowego. Problemy mogą mieć źródło w chorobach układu krążenia, a nie w zmianach hormonalnych.

Naukowcy opracowali standardy postępowania w zakresie diagnozowania, leczenia i monitorowania zespołu LOH. Ustalono następujące, typowe cechy zespołu LOH:

• Zmniejszone seksualne pożądane (libido) oraz jakość i częstością współżycia,
• Zmiany nastroju z towarzyszącym zmniejszeniem aktywności intelektualnej,
• Zaburzenia snu,
• Obniżenie mięśniowej masy ciała z towarzyszącą utratą siły,
• Wzrost tkanki tłuszczowej,
• Zmniejszenie owłosienia ciała i zmiany skórne,
• Zmniejszenie gęstości mineralnej kości wywołujące osteopenię, osteoporozę i wzrost ryzyka złamań kości.

Inne zmiany hormonalne mogące mieć miejsce u mężczyzn w podeszły wieku nie zawsze są związane z bezpośrednio zespołem LOH (późny hipogonadyzm), ale mogą mu towarzyszyć.
Zmiany te dotyczyć mogą: hormonów tarczycy, kortyzolu, DHEA i pochodnej – DHEA-S, melatoniny, GH (hormon wzrostu). Jeżeli są podejrzenia dotyczące zmian w zakresie tych parametrów powinny być one zbadane!

Badania laboratoryjne (m.in. hormonalne) jak je wykonać?
Badania można bez skierowania od lekarza wykonać w niepublicznym laboratorium medycznym. Ważne żeby pamiętać o konieczności przyjścia do Punktu Pobrań na czczo, tzn. nie jedząc 8-10 godzin wcześniej oraz powstrzymując się od przyjmowania napojów innych niż woda czy gorzka herbata. Badania najlepiej wykonać w godzinach rannych. Pobranie krwi na badanie testosteronu musi mieć miejsce pomiędzy 7,00 a 10,00 rano.

Jak odzyskać dawne siły?
Jednoznaczne wskazania, oparte na obrazie klinicznym i badaniach laboratoryjnych wykazujących niski poziom testosteronu w surowicy powinny być wskazaniem do pojęcia leczenia (substytucji) testosteronem. Testosteron jako hormon anaboliczny ma m.in. wpływ na zwiększenie masy mięśniowej i wzmocnienie kości, ma także zdolność wpływania na poziom cukru we krwi. Jeżeli mężczyzna ma zespół niedoboru androgenów bardzo dobrze odpowiada na leczenie preparatami testosteronu. Obecnie dostępne preparaty testosteronu podawane domięśniowo, podskórnie lub doustnie a od pewnego czasu w postaci maści czy plastrów ( podobnie jak u pań) są bezpieczne i skuteczne. Właściwy dobór preparatu powinien być wspólną decyzją lekarza i pacjenta przy uwzględnieniu wszystkich aspektów wybranej formy leku, jak: wygoda stosowania, cena i skuteczność drogi podawania. Terapia testosteronem ma na celu wyrównanie braków w stężeniu tego hormonu. Decyzja o rozpoczęciu terapii testosteronem musi być przemyślana i wymaga wykluczenia niektórych stanów chorobowych: nadciśnienia tętniczego z powikłaniami, schorzeń hematologicznych a w szczególności nowotworu prostaty.

Wydaje się, że tego typu terapia może także zapobiegać rozwojowi cukrzycy i choroby wieńcowej. Należy pamiętać, że to leczenie wymaga szczególnego monitorowania stanu zdrowia. Dotyczy to szczególnie oceny stanu gruczołu krokowego, układu krwiotwórczego, gospodarki lipidowej i hormonalnej. Nie mniej istotne są badania układu kostnego. Mężczyzna w wieku dojrzałym poddany takiej terapii może dalej prawidłowo funkcjonować i korzystać w pełni z życia.

Autor tekstu: Dr med. Leszek Bergier, Członek ZG Polskiego Towarzystwa
Andrologicznego. Przewodniczący Sekcji Andrologicznej Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej.